Deprem Sonrası Malatya’da Tramvay Projesi: Gerekli mi, Yoksa Daha Modern ve Esnek Alternatifler mi Öncelikli?

6 Şubat 2023 felaketinin ardından geçen üç buçuk yılı aşkın sürede Malatya, küllerinden yeniden doğmak için yoğun bir mücadele vermeye devam ediyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2025 sonu verilerine göre kent nüfusu 755 bin 854 seviyesine ulaşarak toparlanma eğilimi gösterse de, sahadaki gerçeklik çok daha farklı bir tabloya işaret ediyor. Kalıcı konut teslimatlarının aralıksız sürdüğü, altyapı şantiyelerinin kentin dört bir yanını sardığı ve kent dokusunun henüz netleşmediği bu hassas dönemde, kamuoyunun gündemine bomba gibi düşen bir ulaşım projesi tüm dikkatleri üzerine çekti.

Malatya Büyükşehir Belediye Başkanı Sami Er tarafından detayları kamuoyu ile paylaşılan yaklaşık 12 kilometrelik raylı sistem hattı, kentin ana ulaşım damarlarını baştan uca birbirine bağlamayı hedefliyor. Çöşnük mahallesinden başlayarak Mehmet Buyruk, Kışla ve İnönü caddelerini takip eden; Tren Garı, Diş Hastanesi, MAŞTİ ve Altın Kayısı Caddesi üzerinden 100. Yıl Kent Parkı’na kadar uzanan bu güzergâh, Malatya’nın kent içi ulaşımını geleceğe taşıma iddiasını barındırıyor. Proje; hastaneleri, kritik kamu kurumlarını, alışveriş merkezlerini ve ana aktarma merkezlerini entegre bir ağda buluşturmayı vaat ediyor. Ancak deprem yıkımının izlerini henüz silememiş, kaynakların son derece kısıtlı olduğu bir şehirde yüzlerce milyon avroluk sabit raylı sistem yatırımı ne kadar rasyonel? 2026 yılı ulaşım teknolojileri, bilimsel veriler ve kentsel öncelikler ışığında bakıldığında, yanıtlanması gereken son derece kritik sorular bulunuyor.

Devasa Bütçeler ve Şantiye Yükü: Tramvay Gerçekten Tek Çözüm mü?

Dünya genelindeki kentsel ulaşım uygulamaları incelendiğinde raylı sistemlerin yüksek yolcu taşıma kapasitesi, zaman çizelgelerine tam uyum, sıfır emisyon ve geçtiği akslarda kentsel dönüşümü tetikleme gibi göz ardı edilemez avantajları mevcuttur. Doğru planlanmış bir hatta tramvay, trafik sıkışıklığını çözmede stratejik bir rol üstlenebilir. Malatya ölçeğinde de Çöşnük-MAŞTİ hattı gibi yoğun kütlesel hareketliliğin yaşandığı bir koridorda raylı sistem fikri ilk bakışta cezbedici gelebilir.

Ancak meselenin finansal ve lojistik maliyeti, projenin önündeki en büyük engel olarak durmaktadır. Avrupa ve Türkiye standartlarında modern bir tramvay hattının kilometre başı kurulum maliyeti zemin yapısı, alt geçitler ve şehir içi deplase çalışmalarıyla birlikte 30 ila 80 milyon avro bandında değişkenlik göstermektedir. Malatya’da hayata geçirilmesi planlanan 12 kilometrelik bir hat, milyarlarca liralık devasa bir kaynak ihtiyacı anlamına gelmektedir. Şehrin her caddesinde altyapı yenilemelerinin ve konut inşaatlarının sürdüğü bir dönemde, caddelerin yıllarca kazılması ve yeni şantiye alanlarının açılması, günlük kent yaşamına telafisi güç ilave yükler getirecektir.

Sismik riskler ve esneklik faktörü de gözden kaçırılmaması gereken bir diğer hayati husustur. Raylı sistemler her ne kadar depreme dayanıklı standartlarda inşa edilebilse de, sabit altyapıları gereği felaket anlarında veya olası hasarlarda manevra kabiliyetinden yoksundur. Hasar gören bir hatta hat tamiri hem uzun zaman almakta hem de yüksek maliyet yaratmaktadır. Yeniden yapılanma sürecindeki bir kentte, gelecekteki nüfus dağılımının ve ticari aksların nereye evrileceği henüz netleşmemişken sabitleşmiş bir altyapıya yatırım yapmak stratejik riskler barındırmaktadır.

2026 Teknolojisinde Akıllı Alternatifler: Esnek, Hızlı ve Ekonomik

Gelişen teknolojiyle birlikte 2026 yılı kentsel ulaşım vizyonu, devasa beton ve demir yatırımları gerektiren sabit sistemler yerine dinamik ve çevik çözümleri öne çıkarmaktadır. Dünyada toparlanma sürecindeki ve orta ölçekli kentlerde başarıyla uygulanan modern alternatifler, tramvay konforunu çok daha düşük maliyetlerle sunabilmektedir:

• Elektrikli Metrobüs (BRT) Koridorları: Tahsis edilmiş özel şeritler, akıllı sinyalizasyon ve yüksek kapasiteli elektrikli körüklü otobüslerle kurulan Metrobüs sistemleri, saatte 9 bin ila 20 bin yolcu taşıma kapasitesine ulaşabilmektedir. Sermaye yatırımı maliyeti raylı sistemlerin çeyreği seviyesindedir. Güzergâh değiştirme esnekliği sayesinde kentteki yeni konut alanlarına hızla adapte edilebilir. 2026 itibarıyla LFP ve katı hâl batarya teknolojilerindeki devrim, şarj ve menzil sorunlarını tamamen ortadan kaldırmıştır.

• Otonom ve Yarı Otonom Hızlı Transit Sistemleri (ART): Fiziksel bir ray döşemeden, yol üzerindeki sanal işaretçileri takip eden otonom lastik tekerlekli sistemler, inşaat maliyetini neredeyse sıfıra indirmektedir. Sürücüsüz veya yarı otonom çalışabilen bu araçlar, tramvay kapasitesini mevcut kara yolu altyapısı üzerinde sunarak kenti inşaat çilesinden kurtarmaktadır.

• Akıllı Ulaşım ve Bütünleşik Mobilite (MaaS): Yapay zeka destekli trafik yönetim sistemleri, temassız hızlı ödeme altyapısı, talep bazlı esnek otobüs seferleri ve elektrikli mikro-mobilite (scooter/bisiklet) entegrasyonu ile mevcut filo verimliliği %40’a varan oranlarda artırılabilmektedir.

Malatya İçin Gerçekçi Öncelik Sıralaması Nasıl Olmalı?

Malatya’nın mevcut 755 binlik nüfusu ve şehir içi seyahat kalıpları değerlendirildiğinde, kentin birincil ihtiyacının milyarlık sabit raylı sistemler olmadığı açıkça görülmektedir. Depremin izlerini silmeye çalışan bir kentte bütçenin öncelikli olarak barınma, kalıcı altyapı, ticari hayatın ihyası ve sosyal donatılara ayrılması bir zorunluluktur. Bütçe kaynaklarının “prestij projesi” algısı yaratabilecek yatırımlara aktarılması, kentin acil ihtiyaçlarından çalınan bir fırsat maliyetine dönüşebilir.

Mevcut aşamada yapılması gereken; otobüs filosunun hızla elektrikli araçlarla dönüştürülmesi, Çöşnük-MAŞTİ hattında ayrılmış şeritli elektrikli BRT sisteminin hayata geçirilmesi ve akıllı kavşak düzenlemeleriyle trafiğin rahatlatılmasıdır. Tramvay projesi ise kentin imar ve nüfus yapısı tam olarak oturduktan sonra, kapsamlı maliyet-fayda ve sismik risk analizleri yapılarak uzun vadeli bir vizyon hedefi olarak rafta tutulmalıdır. Malatya’nın geleceği, gösterişli ve maliyetli projelerden ziyade, ayakları yere basan, esnek ve akılcı kaynak kullanımıyla inşa edilecektir.